Uppruni og søga Fólkafloksins

Búskaparliga heimskreppan í 30-árunum elvdi framburðsmonnum til at stovna Vinnuflokkin, sum á løgtingsvalinum í 1936 fekk tvey umboð á tingi. Teir gomlu, Sjálvstýris- og Sambandsflokkurin, høvdu frá 1906 mest stríðst fyri og ímóti føroyskum máli og mentan, og Javnaðarflokkurin frá 1928 fyri javnari býti av framleiðsluvirðunum. Men undir kreppuni var lítil og eingin framleiðsla at býta. Tá Sjálvstýrisflokkurin fór í tvíningar í 1938, kastaðu vinnufloksfólk og tey sjálvstýrisfólk, sum fylgdu Jóannesi Patursson, bónda, saman og stovnaðu Fólkaflokkin í 1939.

Við valið í 1940 fekk Fólkaflokkurin 6 tingmenn við teirri stevnu at gera Føroyar búskaparliga sjálvbjargnar og politiskt sjálvstøðugar. Kríggið gav løgtinginum ábyrgd av lóggávu og fyrisiting, og hákonjunkturur gav fólki hug til at standa á egnum beinum búskaparliga. Fólkaflokkurin vísti á týdningin av tíðarhóskandi undirstøðukervi og vinnulívi, so Føroyar ikki framhaldandi skuldu liva sum eitt olmussuhús av donskum veitingum, men skuldu tryggja landsins inntøkur av tí, sum fríur fiskiskapur á Atlantshavinum og aðrir vinnuvegir kundu geva einari fiskivinnutjóð við nýggjum fiskiflota, fíggjaður privat og alment.

Stevna Fólkafloksins fekk breiða undirtøku, - 12 tingmenn av 25 við valið í 1943 og 11 av 23 tingmonnum í 1945. Báðu ferðir bert ein undir meiriluta (og Sjálvstýrisflokkurin uttan tingumboð). Eftir krígslok virkaði Fólkaflokkurin fyri fólkaatkvøðu við fýra valmøguleikum um framtíðarstøðu Føroya og ætlaði at fáa meiriluta fyri víðum sjálvstýri uttan fyri, men við ávísum tilknýti til og samstarvi við danska ríkið (líkt Íslandi í 1918). Tað miseydnaðist. Stjórnin saman við Sambands- og Javnaðarflokkinum setti alt upp eftir kanti: Antin tætt samband ella loysing.

Meiriluti fyri loysing við fólkaatkvøðuna 14. sept. í 1946 kom øllum dátt við. Fólkaflokkurin tók úrslitið til eftirtektar og fór undir at fyrireika fullveldi. Men kongur sendi eftir boðum frá stjórnini løgtingið heim, tí úrslitið av fólkaaktvøðuni skuldi vera ógreitt, valluttøkan lág (2/3 av veljarunum), og loysingin tískil bert stuðlað av 1/3 av Føroya fólki. Leiðsla Fólkafloksins boygdi seg fyri donskum boðum.

Løgtingsvalið í november 1946 var hart bakkast fyri sjálvstýrisfólk: Fólkaflokkurin bert 8 tingmenn av 20, og Sjálvstýrisflokkurin aftur umboðan á tingi við 2 monnum í parti við Javnaðarflokkinum og Sambandsflokkinum. Hesir tríggir evnaðu saman við donsku stjórnini Heimastýrislógina í 1948 og skipaðu fyrsta landstýri 1948-50. Hvat eftirmæli Heimastýrisskipanin fær, so gav hon løgtinginum meiri lóggávuvald og nýstovnaða landstýrinum fríari fyrisitingarligar ræsur enn amtstøðan fyri kríggið. Tey framstig vóru neyvan hend uttan tjóðskaparligu rembingarnar undir krígnum.

Men hákonjunkturin eftir kríggið endaði í 1949, tá fallandi fiskaprísir og pundskursur saman við hækkandi kolaprísum gjørdu raksturin á teim nýkeyptu men útslitnu trolarunum tungan. Støðan versnaði í 1950, so Fólkaflokkurin valdi nevndir á Ólavsøku og skipaði samgongu við Sambandsflokkinum eftir valið tað heystið. Á valinum fekk Fólkaflokkurin 8 tingmenn og tann nýstovnaði, vinstravendi loysingarhugaði Tjóðveldisflokkurin tveir.

Bankakreppan í 1951 lamdi stóran part av vinnulívi okkara og sendi hundraðtals fiskimenn til sjós við fremmandum skipum. Men longu seinast í tí valskeiðinum vóru lunnar lagdir undir stóra lógarverkið at endurnýggja fiskiflotan. Hetta arbeiði helt fram, eftir at Fólkafloks- Sambandslandstýrið var víðkað við Sjálvstýrisflokkinum eftir valið í 1954. Nýggir trolarar og stállínuskip í stórum tali vóru í gerð og komu, og inntøkurnar vóru farnar at vaksa, tá løgtingsvalið í 1958 broytti meirilutan á løgtingi. Fólkaflokkurin fekk bert fimm tingmenn valdar. Sambandsflokkurin styrknaði, og skipaði samgongu við Sjálvstýris- og Javnaðarflokkinum, sum gjørdist størsti flokkur við 8 tingmonnum, m.a. tí hann lovaði at fíggja eina føroyska fólkapensjón við hjálp frá donsku stjórnini (sum tøkk fyri NATO-støðirnar í Føroyum). Tjóðveldisflokkurin vaks upp í 7 tingmenn, men lá ov langt frá Javnaðarflokkinum tjóðskaparliga til samstarv.

Eftir fýra ár í andstøðu eydnaðist Fólkaflokkinum við Hákuni Djurhuus, sum løgmanni, at skipa fyrra sjálvstýrislandstýrið við Tjóðveldisflokkinum og Sjálvstýrisflokkinum. Tann vøkstur í búskapinum, sum var byrjaður við nýggjum fiskiflota, helt fram í tí valskeiðnum. Fiskimarkið fór út á 12 fjórðingar, og fyrstu átøk gjørd til at fáa Føroyum nýtt veganet og havnaløg, sum vit kenna í dag. Valið í 1966 gjørdi, at landstýrið misti meirilutan á tingi. Sjálvstýrisflokkurin yvir til Javnaðar- og Sambandsflokkin, sum skipaðu landstýri við P. M. Dam og Kristiani Djurhuus sum løgmonnum til 1970 og síðan undir leiðslu av Atla Dam til 1974.

Eftir valið í 1974 var "systemskifti", og Fólkaflokkurin fór í samgongu við Javnaðarflokkinum (Atli Dam løgmaður) og Tjóðveldisflokkinum. Stóra takið var at laga føroyska fiskiflotan og fiskivinnuna á landi til stórbroytingar og avbjóðingar av, at øll fiskimørk fóru út á 200 fjórðingar. Fleiri málsøki vóru yvirtikin frá danskari til føroyska fyrisiting, eitt nú postverk, almanna-, heilsu- og skúlaverk.

Samgongan helt fram eftir valið í 1978, til nýval varð í 1980. Eftir tað varð borgarlig samgonga skipað millum Fólkaflokkin og Sambandsflokkin, við Paula Ellefsen sum løgmanni, og Jógvani Sundstein, formanni Fólkafloksins, sum løgtingsformanni.

Eftir valið í 1984 skifti meirilutin aftur. Fólkaflokkurin í andstøðu. Javnaðar-, Tjóðveldis-, Sjálvstýris- og KrFF-flokkurin skipaðu samgongu við Atla Dam sum løgmanni. Í hesum valskeiði vaks uttanlandskuldin við 5 mia. kr. upp í 8 mia kr, og bumban løgd undir búskapin, sum brast í 1992 og sendi Føroyar niður í djúpastu kreppu síðani 1951.

Men fyrst kom stutta valskeiðið 1989-90, tá Fólkaflokkurin við Jógvani Sundstein sum løgmanni, leiddi samgonguna, fyrst við Tjóðveldis-, Sjálvstýris- og KrFF-flokkinum, men frá sumri 1989 við Sambandsflokkinum ístaðin fyri teimum báðum smáu. Lántøkur og veðhald steðgaðu, privata nýtslan minkaði, hall á landskassans roknskapi, men avlop á handils- og í gjaldsjavna. Men ov nógv stóð á, og nýval varð útskrivað í november 1990.

Fyrstu ferð síðani 1950 kundu tveir flokkar skipa samgongu, Javnaðaðarflokkurin við 10 og Fólkaflokkurin við 7 tingmonnum. Atli Dam løgmaður. Strammi fíggjarpolitikkurin helt fram, men fiskaprísirnir fullu í 1992, og uttan stuðul til fiskivinnuna og uttan fleiri inntøkur frá effektivum veðhøldum, stóð á hjá bankunum út á summarið. Danir løgdu uppí, og várið eftir noktaði Fólkaflokkurin at fylgja donskum harraboðum. Javnaðarflokkurin, nú við Maritu Petersen sum løgmanni, skifti Fólkaflokkin út við Tjóðveldisflokkin og Sjálvstýrisflokkin, sum settu donsku fyriskipanirnar í verk, teirra millum eitt so hart skattatrýst, at skrædlið varð fullkomið.

Eftir løgtingsvalið í 1994 varð Fólkaflokkurin hildin uttan fyri samgonguna undir leiðslu Sambandsfloksins, Edmund Joensen løgmaður, við Javnaðarflokkinum, Sjálvstýrisflokkinum og Verkamannafylkingini. Í desember 1994 reisti Bjarni Djurholm, vegna fólkaflokkin, uppskot á tingi um kanning av partabrævabýtinum millum Sjóvinnubankan og Føroya Banka. Uppskotið varð einmælt samtykt. Samtyktin hevði við sær, at bankakanningin varð sett í verk á sumri 1995. Úrslitið av kanningini varð støðið undir avtaluni hin 10. juni 1998, um skuld landskassans við stjórnina.

Men tá Javnaðarflokkurin fór burturúr á sumri í 1996, vóru boð eftir Fólkaflokkinum, sum tók fiskivinnu- og fíggjarmál. Saneringar av bankakervi og vinnulívi, lág renta, góður fiskiskapur og fiskaprísir, og tann frílynti skattapolitikkurin settu ferð aftur á búskapin.

Eftir løgtingsvalið í 1998 tók Fólkaflokkurin við leiðsluni av sjálvstýrislandstýrinum, Anfinn Kallsberg løgmaður, við Tjóðveldis- og Sjálvstýrisflokkinum. Avtala fekst við danir um bankaskuld, unadirgrundarmark fekst við bretar, fígging av kommunuskuld, nýggjur handilssáttmáli við ES, og nú verður arbeitt fyri nýggjari sjálvstýrisavtalu við stjórnina.

Tað eydnaðist ikki fullveldissamgonguni at fáa endaliga avtalu við donsku stjórnina um Føroyar um fullvelsi ríki. Nyrup-stjórnin helt uppá at so varð blokkurin laðaður niður eftir 4 og ikki 12 árum, sum landstýrið bað um. Tískil varð eingin sáttma´li, sum bæði tingini høvdu samtykt, at leggja út til fólkaatkvøðu. Samgongi eydnaðist tó at skerja blokkin 35% 366 mió kr, sum svaraði til kostnaðin av skúlamálum og part av almannamálum. Búskapurin blómaði sum sjáldan áður, BTÙ øktist úr 6,5 upp í 10 mia. kr, so bæði inntøkur og útreiðslur hins almenna vuksu.

Tvídrátturin millum fullveldi og samband hevði eina polarisering við sær. Sambandsflokkurin fekk fyrimun av øsingini, meðan Tjóðveldið umboðaði reinu vøruna" á hinum veinginum. Tað førdi til, at Fólkaflokkurin í nov. 2001 misti Fólkatingsessin, sum Òli Breckman hevði vart uttan slit síðan 1984 , til Tjóðveldið.
(Sambandið tók javnaðarsessin)

Við valið í 2002 mistu Fólka- og Sjálvstýrisflokkurin ein løgtingsess hvar, so samgongan misti meirilutan á tingi, Neyðugt var at taka Miðflokkin við í nýggju 4-flokka samgonguna. Nú fjaraði í búskapinum, tí útflutningsvirðið lækkaði.

Í 2003 stóð á til at fáa fíggjarlógina at ganga upp. Tað var ikki so hugnaligt, sum viðráksárini 1998-2002. Tjóðveldið brestist so hart í desember , at flokkurin tók stuðul sín til leiðslu Fólkafloksins í samgonguni aftur. Løgmaður útskrivaði nýval at verða í január 2004.

Eftir tað valið varð nýggj (breið),t.e. bæði hugsjónarliga og í manntali, samgonga skipað millum Javnaðar-,Samband-og Fólkaflokkin, við Jóannesi Eidesgaard sum løgmanni. Fólkaflokkurin, sum hevði varðveitt sínar 7 tingsessir, hevur umsitið vinnu-,innledis- og menta/skúlamál.

Hendan samgonga megnaði at samtykkja lógirnar um rúmari uttanríkisheimildir og yvirtøkulógina í samstarvi við frílyntu stjórnina hjá Fogh-Rasmussen. Nakrar yvirtøkur m.a. av Fólkakirkjan, eru á skránni. Hereftir avger løgtingið einsamalt allar yvirtøkur, heilt at teimum fýra málsøkjunum, sum føra til fullveldi. Tá má samtykt føroyinga til á fólkaatkvøðu.